Açılış
Bir yolculuğa çıkmak istiyorsun.
Arınmak istiyorsun. Değişmek istiyorsun. Daha iyi bir insan olmak istiyorsun.
Ama içinde bir korku var:
Ya başlarsam da bırakırsam? Ya bir gün aksatırsam? Ya düşersem?
Bu yazı, o korku hakkında.
Ve sana şunu söyleyecek: Düşmek, yolun sonu değil.
Nefsin Halleri
Rabbimiz, Kuran-ı Kerimde nefsin hallerinden bahseder.
Şüphesiz ki nefis, kötülüğü şiddetle emredicidir.
Bu, nefs-i emmare. Henüz uyanmamış nefis. Kötülüğü emreden, sorgusuz itaat bekleyen.
Kendini kınayan nefse yemin ederim.
Dikkat et: Allah, bu nefse yemin ediyor.
Bu, nefs-i levvame. Kendini kınayan nefis. Hata yapıyor ama pişman oluyor. Düşüyor ama neden düştüm diye soruyor.
Günahsız bir nefis değil bu. Günahına pişman olan bir nefis.
Ey huzura ermiş nefis!
Bu, nefs-i mutmainne. Huzur bulmuş nefis.
Peki emmareden mutmainneye nasıl geçilir?
Levvameden geçerek. Düşerek ve kalkarak. Pişman olarak ve devam ederek.
Tövbe Kapısı
Ebu Hureyre (r.a.) rivayet ediyor, Resulullah (s.a.v.) Rabbinden naklen buyurdu:
Bir kul günah işledi ve Ya Rabbi, günahımı affet! dedi. Hak Teala buyurdu: Kulum bir günah işledi; arkadan bildi ki günahları affeden bir Rabbi vardır. Sonra kul dönüp tekrar günah işledi ve Ey Rabbim, günahımı affet! dedi. Allah yine buyurdu: Kulum bir günah işledi ve bildi ki, günahı affeden bir Rabbi vardır. Sonra kul tekrar günah işledi...
Ve bu döngü devam ediyor. Kul düşüyor, tövbe ediyor. Tekrar düşüyor, tekrar tövbe ediyor. Ve Allah her seferinde affediyor.
Bütün Ademoğulları günahkardır. Günahkarların en hayırlıları ise tövbe edenlerdir.
En hayırlısı hiç günah işlemeyen değil. En hayırlısı tövbe eden.
Eğer siz günah işlemeseydiniz, Allah sizi helak eder ve yerinize, günah işleyip peşinden tövbe eden kullar yaratırdı.
Bu, günah işle demek değil. Ama şunu demek: Düşmek insanın tabiatında var. Önemli olan düşmemek değil — kalkmak.
Alimlerin Sözleri
İmam Gazali, İhyau Ulumid-Dinde bir hadisi açıklıyor:
Kul bir günah işlediği zaman kalbine siyah bir leke çizilir. Bırakıp tövbe ederse kalbi temizlenir ve parlar.
Gazali bu hadisi açıklarken kalbi aynaya benzetiyor. Günah onu karartıyor. Tövbe onu parlatıyor. Ve bu döngü ömür boyu sürüyor.
İmam Nevevi, tövbenin tekrarı hakkında şöyle diyor:
Günahlar yüz kere, hatta bin ve daha çok kere tekrar edilse de kişi her seferinde tövbe etse, tövbesi makbuldür.
Bin kere düşsen, bin kere kalksan — hala kabul.
Mevlana Celaleddin-i Rumi:
Gel, gel, ne olursan ol, yine gel. Kafir, Mecusi, putperest de olsan gel. Bizim bu dergahımız umutsuzluk dergahı değildir. Yüz kere tövbeyi bozmuş olsan da yine gel.
Bilimin Keşfi
Şimdi yedi yüz yıl sonraya gel.
1992 yılı. Amerika. Üç psikolog — James Prochaska, Carlo DiClemente ve John Norcross — yıllarca insanların nasıl değiştiğini araştırıyorlar.
Bulgularını American Psychologist dergisinde yayınlıyorlar: In Search of How People Change (İnsanların Nasıl Değiştiğini Aramak).
Ve şaşırtıcı bir şey keşfediyorlar:
Başlangıçta değişimi doğrusal bir ilerleme olarak kavramsallaştırdık... Ama gördük ki doğrusal ilerleme mümkün ama oldukça nadir bir olgudur.
Yani insanlar düz bir çizgide ilerlemiyor. Düşüyorlar, geri dönüyorlar, tekrar başlıyorlar.
Düşüş (relapse), bağımlılıklarda istisna değil kuraldır.
Peki kaç kere düşülüyor?
Sigara bırakmak isteyenlerle ilgili araştırmalar:
Otuz deneme. Bu, düşmenin ne kadar normal olduğunu gösteriyor.
Spiral Merdiven Metaforu
2022de Carlo DiClemente, değişim sürecini anlatmak için bir metafor kullanıyor:
Başarılı değişim döngüsü, sonsuz bir daire yerine yukarıya doğru ilerleyen bir spiral merdiven gibi görünmelidir.
Ne demek bu?
Düşen kişi, başladığı yere dönmüyor. Bir spiral merdivende düşsen bile, hala birkaç basamak yukarıdasın. Çünkü düşmeden önce bir şeyler öğrendin. Bir şeyler fark ettin.
Asla bir başarısızlık değil, her zaman bir ders.
Ortak Hakikat
Şimdi iki dünyayı yan yana koy.
Yedi yüz yıl önce
Mevlana: Yüz kere tövbeyi bozmuş olsan da yine gel.
1992
Prochaska: Düşüş istisna değil, kural.
Hadis-i Şerif
Günahkarların en hayırlısı tövbe edenlerdir.
Bilim
Düşen kişi başladığı yere dönmüyor.
Aynı hakikat. Farklı diller. Düşmek yolun sonu değil. Yolun bir parçası.
Senin İçin
Bu platformda bir yolculuğa çıkıyorsun.
Ve sana şunu söylemem gerek: Düşebilirsin.
Bir gün kaçırabilirsin. Belki bir hafta. Belki motivasyonun sönebilir. Belki ben yapamıyorum diyebilirsin.
Bu olabilir. Çünkü insan böyle.
Ama şunu bil:
Düştüğün yer, başladığın yer değil. Sen bir şeyler öğrendin. Bir şeyler fark ettin. O farkındalık seninle kalıyor.
Düştüğünde kendine sor:
- Ne oldu da düştüm?
- Hangi an zayıfladım?
- Bir dahaki sefere ne yapabilirim?
Sonra kalk. Ve devam et. Mevlananın dediği gibi: Yine gel.
Son Söz
Hadis-i Kudsiyi hatırla:
Kul günah işliyor, tövbe ediyor. Tekrar günah işliyor, tekrar tövbe ediyor.
Ve Allah her seferinde diyor: Kulum bildi ki günahları affeden bir Rabbi vardır.
Sen de bil.
Ve yine gel.